Masz ponad 30 lat. Od dziecka, partnera, przyjaciółki słyszysz, że „jesteś rozkojarzona”, „chaotyczna”, że „gdybyś bardziej się postarała/skupiła/ogarnęła, na pewno by Ci wyszło”. W szkole radziłaś sobie nieźle – może nawet bardzo dobrze, bo brak koncentracji nadrabiałaś perfekcjonizmem, wiecznym nadrabianiem zaległości i strachem, że kogoś zawiedziesz. W pracy jesteś sumienna, ale każdy dzień to cicha walka: z odkładaniem spraw na ostatnią chwilę, gubieniem rzeczy, poczuciem, że żeby osiągnąć to, co inni, musisz włożyć dwa razy więcej wysiłku. Nikt nigdy nie zasugerował Ci ADHD, bo przecież nie biegałaś po klasie i dobrze się uczyłaś.

To nie jest historia jednej osoby, to raczej zestawienie doświadczeń wielu kobiet, które trafiają do mojego gabinetu. Podobne historie słyszę zaskakująco często. Coraz więcej kobiet dostaje diagnozę ADHD dopiero po trzydziestce, czterdziestce, a czasem jeszcze później. To nie przypadek, raczej efekt tego, jak do tej pory rozumieliśmy to zaburzenie, głównie przez pryzmat chłopięcych objawów.

Czym właściwie jest ADHD u dorosłych

ADHD (zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi) to zaburzenie neurorozwojowe, a nie efekt lenistwa, braku ambicji lub złego wychowania. Dotyczy sposobu, w jaki mózg reguluje uwagę, impulsy, emocje. Objawy pojawiają się już w dzieciństwie i nie znikają w dorosłości. Mogą za to zmienić formę i np. ruchliwość u dziecka może z wiekiem przekształcić się w wewnętrzny niepokój, gonitwę myśli i trudności z usiedzeniem na spotkaniu.

Dlaczego objawy u kobiet mogą wyglądać inaczej

Klasyczny, „podręcznikowy” obraz ADHD to nadpobudliwość ruchowa i impulsywność, które łatwo zauważyć. Tymczasem u dziewcząt i kobiet częściej pojawia się podtyp z przewagą zaburzeń uwagi: trudność z utrzymaniem koncentracji, gubienie wątku, rozkojarzenie. Są to objawy mniej widoczne dla otoczenia, łatwiej je przeoczyć.

Przegląd literatury opublikowany w 2024 roku przez European Psychiatry zwraca uwagę, że u dorosłych kobiet z ADHD wyraźnie dominują właśnie trudności z uwagą oraz dysregulacja emocjonalna, a do tego częściej współwystępują zaburzenia nastroju i lękowe 1. To ważne, bo oznacza, że u części kobiet obraz kliniczny od początku jest nieoczywisty i może być mylony np. z depresją, zaburzeniami lękowymi, czy zaburzeniami odżywiania.

Statystyka, która wiele wyjaśnia

W dzieciństwie ADHD diagnozuje się u chłopców i dziewczynek w proporcji mniej więcej 3:1, a wśród dorosłych proporcja zbliża się do 1:12. To nie jest tak, że kobiety rzadziej mają ADHD, raczej przez lata było ono u nich rzadziej rozpoznawane. Autorki przeglądu badań, który tu przytaczam wskazują kilka powodów rzadszej diagnozy: ograniczoną wiedzę na temat tego, jak ADHD objawia się u dziewcząt i kobiet, skupienie narzędzi diagnostycznych na „męskim” wzorcu zachowania oraz fakt, że współistniejące zaburzenia nastroju czy zaburzenia lękowe skutecznie maskują obraz ADHD.

Mit: „Radzisz sobie dobrze, więc to nie może być ADHD”

To jeden z najczęstszych powodów, dla których kobiety latami nie łączą swoich trudności z ADHD. Wiele z nich uczy się – zwykle nieświadomie – kompensować swoje trudności perfekcjonizmem, nadmiernym przygotowywaniem się, dopracowywaniem każdego szczegółu, gotowością do pomocy innym, żeby tylko nie zawieść oczekiwań. Tonie są cechy charakteru, to strategia przetrwania. Problem z tym, że jest to strategia niezwykle kosztowna energetycznie. Osoba, która z zewnątrz sprawia wrażenie zorganizowanej i opanowanej, może każdego dnia funkcjonować na granicy wyczerpania. Koszty jakie ponosi to zmęczenie, drażliwość, poczucie, że nie nadąża, a wygląda jakby sobie radziła.

Cena braku diagnozy

To nie jest tylko kwestia komfortu. Życie z niezdiagnozowanym ADHD u kobiet wiąże się często z niższą samooceną, trudnościami w relacjach, poczuciem braku wpływu na własne życie. Pojawia się też ryzyko zachowań ryzykownych lub uzależnień. Z drugiej strony – i to dobra wiadomość – diagnoza postawiona w dorosłości bardzo często przynosi kobietom ulgę i wyjaśnienie wieloletnich trudności. W dłuższej perspektywie pomaga w budowaniu samoakceptacji i zmianie sposobu patrzenia na siebie. Diagnoza nie jest wyrokiem, jest kluczem do zrozumienia siebie.

Diagnoza w dorosłości – jak to wygląda

Diagnozowanie ADHD u dorosłych, zwłaszcza kobiet, wymaga specjalisty, który rozumie specyfikę tego zaburzenia u dorosłych. Proces obejmuje pogłębiony wywiad kliniczny (uwzględnia historię rozwojową, czyli to jak funkcjonowałaś w dzieciństwie i okresie szkolnym), kwestionariusz diagnostyczny oraz diagnozę różnicową (aby ustalić, czy objawy można lepiej wyjaśnić w inny sposób). Cały proces trwa 3-4 spotkania.

Co realnie pomaga

Wsparcie przy ADHD u dorosłych to połączenie kilku elementów.

  • Psychoedukacja – zrozumienie, jak działa Twój mózg. To pierwszy krok, który realnie zmienia sposób w jaki myślisz i mówisz o sobie
  • Praca terapeutyczna – nastawiona na budowanie konkretnych strategii radzenia sobie z organizacją, emocjami i impulsywnością
  • Farmakologia (opcjonalnie) – po konsultacji z psychiatrą.

ADHD a uważność (mindfulness)

Regulacja uwagi i emocji to dokładnie te obszary, nad którymi pracuje się w treningu uważności. Praktyki mindfulness nie zastąpią diagnozy ani terapii, ale mogą być dobrym uzupełnieniem. Mindfulness uczy zauważania momentu, w którym uwaga „ucieka” i wracania do tego, co ważne w tej chwili.

Jeśli podejrzewasz u siebie ADHD – od czego zacząć

  • Zacznij obserwować siebie bez oceniania – zapisuj sytuacje, w których czujesz, że „coś nie gra”” trudności ze skupieniem, chaos w organizacji dnia, impulsywne decyzje, huśtawki emocjonalne
  • Poszukaj specjalisty z doświadczeniem w diagnozowaniu ADHD u dorosłych
  • Nie opieraj się wyłącznie na filmikach i testach dostępnych w mediach społecznościowych. Mogą być dobrym impulsem do zastanowienia się nad tematem, ale nie zastąpią rzetelnej diagnostyki
  • Pamiętaj, że diagnoza to początek drogi, nie jej koniec – daje możliwość do zrozumienia siebie, a nie gotową receptę na wszystkie trudności.

Na koniec

Jeśli czytając ten tekst poczułaś, że jest o Tobie, to może być sygnał, żeby przyjrzeć się bliżej tematowi. Nie stawiaj diagnozy. Możesz po prostu zacząć zadawać pytania, na które warto poszukać odpowiedzi razem ze specjalistą.

Ten tekst ma charakter edukacyjny, nie zastąpi indywidualnej konsultacji ani diagnozy psychologicznej czy psychiatrycznej.

Potrzebujesz wsparcia? Umów wizytę.

Przypisy

  1. Orojan, B. A., Costandache, G., Popescu, E., Nechita, P., Szalontay, A. (2024). The ucharted territory of female adult ADHD: a comprehensive review. European Psychiatry, 67, S299-S300. ↩︎
  2. Attoe, D. E., Climie, E. A. (2023). Miss. Diagnosis: A Systematic Review of ADHD in Adult Women. Journal od Attention Disorders, 27(7). ↩︎