„Włosy się przerzedziły. Działo się coś w ostatnich miesiącach?” – pyta fryzjerka, przeczesując je palcami.
Pierwsza odpowiedź, która przychodzi Ci wtedy do głowy, to „nie, nic szczególnego”. Dopiero w drodze do domu przypomina Ci się dieta z wiosny, Ta, która tak dobrze szła, bo była surowa, ale trzeba było działać szybko przed urlopem. Mniejsze porcje, zero słodyczy i rezygnacja z kolacji dały szybkie efekty, na których Ci zależało.
Im dłużej się zastanawiasz, tym więcej rzeczy zaczyna do siebie pasować. Szczotka, na której regularnie zostaje coraz więcej włosów. Skóra na dłoniach, której nie jest w stanie pomóc żaden krem. Paznokcie, które łamią się rozdwajają przy każdej okazji.
Włosy, skóra i paznokcie sygnalizują, że organizm dostaje za mało. Za mało energii, za mało witamin, za mało budulca.
Dlaczego tak łatwo sięgnąć po zbyt surową dietę
Zanim przejdę do tego, co się dzieję w ciele w odpowiedzi na restrykcyjne diety, warto zatrzymać się na pytaniu, skąd w ogóle bierze się pomysł na dietę „na ostro”. Bo rzadko jest to przypadek.
Najczęściej za surowym planem stoi kilka wcześniejszych prób, które z jakiegoś powodu zostały przerwane. Każda z nich zostawia ślad: rozczarowanie, wstyd, poczucie winy, że „znowu nie wyszło”. Reakcją jest więc dokręcenie śruby. Skoro łagodniejsze podejście zawiodło, to tym razem musi być mocniej, szybciej i bez wyjątków.
Surowy plan daje też coś bardzo cennego od pierwszego dnia: poczucie kontroli. Jest lista zasad, wiadomo co wolno, a co jest zakazane. Samo zaplanowanie restrykcyjnej diety potrafi przynieść ulgę, jeszcze zanim wcielisz ją w życie. Do tego dochodzi potrzeba szybkiego efektu.
Swoje trzy grosze dokłada też otoczenie. W sieci znajdujesz historie wielkich przemian, znajomi opowiadają jak wystarczyło im „odstawienie węglowodanów”. Na tym tle spokojne podejście i wprowadzanie zmian w żywieniu wydaje się zbyt wolne, a wręcz niewystarczające. Łatwo wtedy uznać, że skoro inni dali radę w radykalny sposób, to problemem musi być Twój brak dyscypliny.
Kłopot polega na tym, że im surowsza dieta, tym więcej wymaga od organizmu. A organizm ma swoje sposoby, żeby o tym przypomnieć.
Ciało w trybie oszczędzania
Kiedy jedzenia jest wyraźnie zbyt mało, organizm reaguje podobnie jak w czasie głodu. Nie wie, że to dieta z wyboru. Paliwa jest zbyt mało i trzeba nim rozsądnie gospodarować. Pierwszeństwo mają narządy i procesy niezbędne do przeżycia: serce, mózg, oddychanie. Natomiast włosy, skóra i paznokcie są z tej perspektywy luksusem, więc to na nich organizm zaczyna oszczędzać.
Nie są to zresztą jedyne sygnały. Przy zbyt dużym niedoborze kalorycznym często pojawia się uczucie zimna, znacznie szybciej pojawia się zmęczenie, sen jest słabszy, a skupienie się zaczyna być wysiłkiem. Każdy z tych objawów osobno można zrzucić na porę roku, pracę, stres. Razem tworzą jednak obraz organizmu, który funkcjonował lub nadal funkcjonuje na kredyt.
Najlepiej to widać na podstawie włosów. Każdy włos ma swój cykl” rośnie, jest/odpoczywa, wypada i ustępuje miejsca nowemu. Silny stres dla organizmu (a nagła utrata masy ciała, zbyt mała ilość białka w diecie, deficyty w dostawach witamin należą do tej kategorii) może sprawić, że znacznie więcej włosów odpoczywa w krótkim czasie, czyli później jednorazowo więcej wypadnie. Dermatolodzy nazywają to łysieniem telogenowym i opisują jako dobrze znany skutek gwałtownego odchudzania.
Włosy nie wypadają od razu, wypadają z opóźnieniem. Czasami dopiero po kilku tygodniach lub miesiącach, dlatego tak trudno jest Ci skojarzyć ten fakt z dietą. Dobra wiadomość jest taka, że zwykle jest to stan przejściowy. Kiedy organizm znów dostaje to, czego potrzebuje, zaczyna się regenerować.
Energia i białko
Komórki mieszków włosowych dzielą się szybko. Potrzebują stałego dopływu energii i budulca, czyli białka. Kiedy dieta mocno ogranicza jedno i drugie, to efektem stają się słabe i kruche włosy. Podobnie będzie ze skórą i paznokciami.
Tłuszcze i skóra
Wiele restrykcyjnych dnie eliminuje tłuszcze w pierwszej kolejności. Tymczasem część z nich, w tym kwasy omega-3 i omega-6, organizm musi dostać z jedzeniem, bo sam ich nie wytworzy. Są one jednym z elementów bariery ochronnej skóry, czyli warstwy, która zatrzymuje wodę i chroni przed czynnikami zewnętrznymi. Kiedy kwasów brakuje, skóra szybciej traci wodę, a jej bariera słabnie. W efekcie skóra jest sucha, napięta, skłonna do podrażnień. Dotychczasowe problemy z cerą mogą się nasilić.
Głowa też przechodzi w tryb oszczedzania
Włosy i skóra to sygnały, które widać w lustrze. Jest jednak druga grupa sygnałów, dużo mniej oczywista. W latach 40. XX wieku przeprowadzono badanie, które do dziś jest jednym z najczęściej przywoływanych w pracy z jedzeniem: tak zwany eksperyment z Minnesoty. Zdrowi, dobrze funkcjonujący mężczyźni przez kilka miesięcy jedli wyraźnie mniej, niż potrzebowali. Badacze obserwowali, co dzieje się z ich ciałem, ale też z myśleniem i zachowaniem. Jedzenie szybko stało się ich głównym zajęciem: myśleli o nim, rozmawiali o nim, czytali przepisy, planowali każdy posiłek. Kiedy ograniczenia się skończyły, wielu z nich jadło bardzo duże ilości i miało poczucie, że nie potrafi przestać, nawet bez głodu.
To były warunki dużo ostrzejsze niż typowa dieta odchudzająca, więc nie da się ich przenieść jeden do jednego. Mechanizm jest jednak dobrze widoczny także w mniejszej skali. Kiedy organizm dostaje za mało, mózg zaczyna traktować jedzenie jak priorytet. Stąd natrętne myśli o tym, co będzie na kolejny posiłek, rozdrażnienie, trudność ze skupieniem i coraz silniejsza ochota na „zakazane” produkty. Zatem to odpowiedź na niedobór, a nie dowód na słaby charakter.
Sygnał, nie porażka
Wypadające włosy, sucha skóra, łamliwe paznokcie, ciągłe myśli o jedzeniu: wszystko to są informacje. Mówią, że taki sposób jedzenia kosztuje organizm zbyt wiele. Potraktuj te informacje jako powód, żeby zatrzymać się i zmienić sposób działania.
Jeśli włosy wypadają bardzo intensywnie, trwa to długo albo towarzyszą temu inne objawy, takie jak duże zmęczenie, zawroty głowy czy kołatanie serca, warto skonsultować się z lekarzem rodzinnym lub dermatologiem. Lekarz oceni, jakie badania mają sens w Twojej sytuacji.
Co pomaga
Jeśli szukasz szybkiego i prostego rozwiązania, rozumiem to. Uczciwie jednak muszę napisać, że takiego nie ma. Kolejna dieta, nawet „lepsza”, bez zmiany podejścia najczęściej kończy się w tym samym miejscu. To, co działa, jest mniej spektakularne, ale za to trwałe.
Elastyczność zamiast perfekcji. Jeden posiłek poza planem nie przekreśla niczego. Sposób jedzenia, który zostawia miejsce na zwykłe, nieidealne dni, ma dużo większą szansę się utrzymać niż plan, który działa tylko wtedy, gdy wszystko idzie idealnie.
Regularne, pełnowartościowe posiłki zamiast głodzenia się. Organizm, który dostaje regularnie wystarczającą ilość energii, białka i tłuszczów, nie musi przechodzić w tryb oszczędzania. Spada wtedy też napięcie wokół jedzenia, a z nim ryzyko napadów objadania się.
Badania i suplementy w porozumieniu z lekarzem. Zamiast kupować kolejny preparat „na włosy”, lepiej sprawdź, czego faktycznie brakuje. Suplementacja bez potwierdzonego niedoboru nie musi pomóc, a czasem może zaszkodzić.
Cierpliwość wobec ciała. Skoro włosy wypadają z opóźnieniem, to i na poprawę trzeba poczekać. Nowe włosy rosną powoli, a skóra i paznokcie też potrzebują czasu, żeby się odbudować. Oceniaj zmianę po kilku miesiącach regularnego jedzenia, a nie po tygodniu. To trudne, kiedy chce się szybkiego efektu, ale chroni przed powrotem do myśli, że „i tak nic nie działa”.
Rozróżnianie głodu fizycznego i emocjonalnego. Jeśli po jedzenie sięgasz często wtedy, gdy jest ciężko, smutno albo nudno, sama dieta tego nie rozwiąże. Dieta reguluje to, co jesz. Nie reguluje tego, dlaczego sięgasz po jedzenie w konkretnych momentach.
Przyjrzenie się temu, po co jest ta surowość. Czasem surowa dieta pełni zupełnie inną funkcję niż odchudzanie: daje poczucie kontroli, łagodzi wstyd po poprzednich próbach, pozwala choć na chwilę poczuć, że „biorę się za siebie”. Kiedy te potrzeby zostaną nazwane, łatwiej znaleźć dla nich inne, mniej kosztowne odpowiedzi.
Właśnie tym zajmuje się psychodietetyka. Nie chodzi o kolejny jadłospis, tylko o zmianę relacji z jedzeniem tak, żeby nie trzeba było co kilka miesięcy zaczynać od zera z jeszcze ostrzejszym planem.
Zachęcam do przeczytania również tego tekstu https://renatamatysik.pl/dlaczego-kolejna-dieta-sie-nie-udaje-jedzenie-emocjonalne-i-efekt-jo-jo/
Na koniec
Ciało nie jest przeciwnikiem, którego trzeba pokonać silną wolą. Kiedy reaguje na zbyt restrykcyjną dietę wypadającymi włosami, suchą skórą czy ciągłymi myślami o jedzeniu, robi dokładnie to, do czego zostało stworzone: chroni Cię w sytuacji niedoboru. Można to potraktować jak porażkę. Można też jak zaproszenie do tego, żeby spróbować inaczej, łagodniej i skuteczniej.
Jeśli rozpoznajesz u siebie schemat kolejnych, coraz surowszych diet i chcesz z niego wyjść, nie musisz robić tego w pojedynkę. Na konsultacji przyjrzymy się razem temu, co stoi za Twoim sposobem jedzenia, i poszukamy rozwiązania, które będzie dla Ciebie do utrzymania.